Michał to 17-latek, uczy się w liceum, mieszka w okolicach Bielska-Białej z rodzicami i trojgiem rodzeństwa. Chłopak jest od zawsze bardzo samodzielny i zaradny. Marzy o elektrycznej hulajnodze i postanowił zarobić na nią w wakacje.
- Nie tylko ja będę pracował w wakacje. Jeszcze co najmniej kilka osób z mojej klasy szuka jakiegoś zajęcia na lato - mówi nam Michał.
Dla wielu młodych osób wakacje są idealnym momentem na podjęcie pierwszej pracy. To nie tylko możliwość zarobienia własnych pieniędzy, ale także szansa na zdobycie doświadczenia zawodowego, rozwijanie odpowiedzialności oraz poznanie zasad funkcjonowania rynku pracy. Przed rozpoczęciem pracy warto poznać obowiązujące przepisy dotyczące zatrudniania osób niepełnoletnich.
Dorabianie w wakacje – o tym muszą pamiętać rodzice i pracodawcy
Eksperci Job Impulse, agencji rekrutacyjnej i członka Polskiego Forum HR, przypominają, że wakacyjna praca nastolatka nie może być traktowana tak samo, jak praca osoby dorosłej. Znaczenie mają wiek pracującego, forma umowy, rodzaj obowiązków, czas pracy, a nawet pora dnia, w której młoda osoba miałaby wykonywać zadania.
- Zanim nastolatek podejmie wakacyjną pracę, warto sprawdzić pięć podstawowych rzeczy: czy ma odpowiedni wiek do wykonywania danej pracy, na jakiej podstawie ma zostać zatrudniony, czy zakres obowiązków rzeczywiście mieści się w katalogu prac dopuszczalnych dla osób młodych, ile godzin dziennie i tygodniowo może pracować oraz czy spełnione są wymagane formalności, np. zgody, badania lekarskie czy zatwierdzony wykaz prac lekkich - mówi Łukasz Koszczoł, prezes Job Impulse.
Dodaje, że to ważne, bo wakacyjna praca często kojarzy się z czymś prostym i nieformalnym, tymczasem przepisy dotyczące osób poniżej 18. roku życia są bardzo konkretne.
W potocznym języku często mówi się po prostu o „pracy nieletnich". W potocznym języku często mówi się po prostu o „pracy nieletnich", jednak w przepisach znaczenie mają konkretne definicje. Małoletni to osoba, która nie ukończyła 18 lat. W prawie pracy kluczowe jest pojęcie pracownika młodocianego, czyli osoby, która ukończyła 15 lat, ale nie przekroczyła 18. roku życia.
Młodociany może zostać zatrudniony na podstawie umowy o pracę, jeśli ukończył co najmniej szkołę podstawową i przedstawi zaświadczenie lekarskie potwierdzające, że dana praca nie zagraża jego zdrowiu.
Takie zatrudnienie może dotyczyć przygotowania zawodowego albo wykonywania prac lekkich. W przypadku prac lekkich pracodawca nie może jednak samodzielnie uznać, że dana czynność „wydaje się prosta". Musi posiadać wykaz prac lekkich, przygotowany po konsultacji z lekarzem medycyny pracy i zatwierdzony przez właściwego inspektora pracy.
Szczególne zasady dotyczą nastolatków, którzy nie ukończyli 16 lat. Mogą oni wykonywać pracę lub inne zajęcia zarobkowe tylko na rzecz podmiotów prowadzących działalność kulturalną, artystyczną, sportową lub reklamową. Wymagana jest wtedy zgoda przedstawiciela ustawowego albo opiekuna dziecka oraz zezwolenie właściwego inspektora pracy.
Nie każda „prosta praca" jest pracą lekką
Jednym z najczęstszych błędów jest przekonanie, że praca sezonowa z natury jest lekka. Ale tak nie jest. Praca lekka nie może zagrażać życiu, zdrowiu ani rozwojowi psychofizycznemu młodocianego. Nie może też utrudniać mu realizowania obowiązku szkolnego, jeśli wykonywana jest poza okresem wakacyjnym.
Do prac lekkich mogą należeć m.in.:
- proste czynności biurowe;
- pomoc organizacyjna;
- drobne prace porządkowe;
- obsługa komputera;
- wybrane zadania pomocnicze.
Ważne jest jednak nie tylko to, co młoda osoba robi, ale również w jakich warunkach: czy nie musi dźwigać zbyt ciężkich przedmiotów, pracować w wymuszonej pozycji, w wysokiej temperaturze, przy substancjach szkodliwych albo w warunkach zwiększonego ryzyka wypadku. Prace zakazane wymienione są w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 19 czerwca 2023 r. w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac.
Dlatego także popularne wakacyjne zajęcia, np., przy zbiorach owoców, trzeba oceniać ostrożnie. Nie można z góry uznać, że każda taka praca jest niedopuszczalna, ale nie można też automatycznie traktować jej jako bezpiecznej dla nastolatka. Decydują konkretne warunki, zakres obowiązków i zgodność z zatwierdzonym wykazem prac lekkich.
Limity czasu pracy:
W czasie ferii i wakacji młodociani mogą pracować więcej niż w trakcie roku szkolnego, ale nadal obowiązują ich szczególne limity. Osoba, która ukończyła 16 lat, może pracować maksymalnie 7 godzin na dobę i 35 godzin tygodniowo, przy pracach lekkich w okresie wakacyjnym. W przypadku młodocianych poniżej 16. roku życia limit wynosi 6 godzin na dobę i 30 godzin tygodniowo.
Limity te obowiązują łącznie, nawet jeśli nastolatek chciałby podjąć pracę u więcej niż jednego pracodawcy, dlatego pracodawca powinien uzyskać od młodocianego oświadczenie o tym, czy jest już zatrudniony w innym miejscu.
W trakcie roku szkolnego obowiązują bardziej restrykcyjne zasady - tygodniowy wymiar pracy młodocianego przy pracach lekkich nie może przekraczać 12 godzin, a w dniu, w którym uczestniczy on w zajęciach szkolnych, może pracować maksymalnie 2 godziny.
Młodocianego nie wolno zatrudniać w godzinach nadliczbowych ani w porze nocnej (w godzinach od 22 do 6 rano). W przypadku młodocianych, którzy nie ukończyli 16 lat, a także w szczególnych przypadkach dotyczących osób, które nie ukończyły szkoły podstawowej, za porę nocną uznaje się czas w godzinach między 20 a 6 rano.
Przerwa obejmująca porę nocną powinna trwać co najmniej 14 godzin, a tygodniowy odpoczynek młodocianego powinien wynosić co najmniej 48 godzin i obejmować niedzielę. Jeśli dobowy wymiar pracy przekracza 4,5 godziny, młodocianemu przysługuje 30-minutowa przerwa wliczana do czasu pracy.
- To szczególnie istotne w gastronomii, hotelarstwie, handlu, przy wydarzeniach plenerowych czy akcjach promocyjnych, gdzie sezonowo pojawiają się dyżury popołudniowe, wieczorne albo weekendowe - przypominają eksperci.
Wynagrodzenie i umowa
Młodociany zatrudniony na podstawie umowy o pracę ma prawo do wynagrodzenia na zasadach właściwych dla pracowników. W 2026 roku minimalne wynagrodzenie za pracę wynosi 4806 zł brutto miesięcznie przy pełnym etacie, a przy niepełnym wymiarze czasu pracy, ustala się je proporcjonalnie. W przypadku umów zlecenia minimalna stawka godzinowa wynosi 31,40 zł brutto.
Forma zatrudnienia ma znaczenie nie tylko dla wypłaty, ale też dla ubezpieczenia, odpowiedzialności i ewentualnych roszczeń w razie wypadku. Przy umowie o pracę młodociany korzysta z ochrony pracowniczej, a okres zatrudnienia wlicza się do stażu pracy. Przy umowach cywilnoprawnych sytuacja jest inna i wymaga każdorazowego sprawdzenia, jakie składki oraz zasady odpowiedzialności mają zastosowanie.
Nieprawidłowe zatrudnianie młodocianych może oznaczać dla pracodawcy odpowiedzialność za popełnienie wykroczenia. W wielu przypadkach naruszenie przepisów prawa pracy wiąże się z grzywną od tysiąca do 30 tys. zł. Ryzyko dotyczy m.in. nieprawidłowej formy zatrudnienia, dopuszczenia do pracy bez wymaganych formalności, naruszenia przepisów o czasie pracy, braku badań lekarskich, niezapewnienia bezpiecznych warunków lub powierzenia młodocianemu zadań niedopuszczalnych.