Egzekucja z majątku wspólnego małżonków - kiedy wierzyciel może sięgnąć po majątek współmałżonka przedsiębiorcy?

Majątek osobisty a majątek wspólny małżonków 

Dla zrozumienia zasad egzekucji konieczne jest rozróżnienie pojęcia majątek osobisty przedsiębiorcy od majątku wspólnego małżonków. Jeżeli pomiędzy małżonkami istnieje ustawowa wspólność majątkowa małżeńska, co jest najczęściej spotykanym ustrojem majątkowym, część składników majątkowych należy do majątku wspólnego. Są to między innymi pobrane wynagrodzenie za pracę, dochody z działalności gospodarczej, dochody z majątku wspólnego, jak również z majątku osobistego każdego z małżonków czy nieruchomości nabyte w trakcie trwania małżeństwa (art. 31 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). 

Z kolei majątek osobisty obejmuje składniki nabyte przed zawarciem małżeństwa, przedmioty uzyskane w drodze dziedziczenia lub darowizny oraz inne składniki wskazane w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wierzyciel przedsiębiorcy nie zawsze może od razu skierować egzekucję do majątku wspólnego. Zależy to od charakteru zobowiązania oraz od spełnienia przesłanek przewidzianych w przepisach prawa powszechnie obowiązującego. 

Klauzula wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika 

Kluczowe znaczenie ma art. 787 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten pozwala na nadanie przez sąd klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika, jeżeli wierzyciel wykaże dokumentem urzędowym albo prywatnym, że wierzytelność powstała z czynności prawnej dokonanej za zgodą małżonka. 

W praktyce oznacza to, że samo pozostawanie w związku małżeńskim nie powoduje jeszcze odpowiedzialności majątku wspólnego za zobowiązania przedsiębiorcy. Wierzyciel musi wykazać, że małżonek wyraził zgodę na dokonanie czynności prawnej, z której wynika dług. Taką zgodą może być między innymi podpisanie umowy o kredyt/pożyczkę, wyrażenie zgody na zaciągnięcie określonego zobowiązania czy podpisanie stosownego oświadczenia. Po wykazaniu tych okoliczności sąd może nadać klauzulę wykonalności na małżonka dłużnika, z ograniczeniem jego odpowiedzialności do majątku objętego wspólnością majątkową. 

Istotne znaczenie ma także art. 7871 Kodeksu postępowania cywilnego. Z powyższego przepisu wynika, że: "Tytułowi egzekucyjnemu wydanemu przeciwko osobie pozostającej w związku małżeńskim sąd nada klauzulę wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika z ograniczeniem jego odpowiedzialności do przedsiębiorstwa wchodzącego w skład majątku wspólnego małżonków, jeżeli wierzyciel wykaże dokumentem urzędowym lub prywatnym, że stwierdzona tytułem egzekucyjnym wierzytelność powstała w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa". 

Z powyższego wynika, że sąd może nadać także klauzulę wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika, z ograniczeniem jego odpowiedzialności do przedsiębiorstwa wchodzącego w skład majątku wspólnego małżonków.

Znaczenie wyrażenia zgody przez małżonka 

Z punktu widzenia wierzyciela kluczowe znaczenie ma możliwość wykazania, że małżonek dłużnika wyraził zgodę na zaciągnięcie zobowiązania. Jeżeli zgoda taka została udzielona, wierzyciel uzyskuje możliwość prowadzenia egzekucji z majątku wspólnego małżonków. Jeżeli natomiast zgody nie było albo nie można jej wykazać (udowodnić), egzekucja co do zasady będzie ograniczona do majątku osobistego przedsiębiorcy oraz do tych składników majątkowych, z których odpowiedzialność wynika bezpośrednio z przepisów prawa.  

W praktyce banki, instytucje finansowe i więksi kontrahenci bardzo często dbają o uzyskanie odpowiednich zgód małżonka już na etapie zawierania umowy. 

Jak przebiega postępowanie o nadanie klauzuli 

Wierzyciel składa do sądu wniosek o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika. Do wniosku powinien dołączyć dokumenty potwierdzające zarówno istnienie małżeństwa, jak i zgodę małżonka na dokonanie czynności prawnej stanowiącej źródło zobowiązania. Sąd nie bada ponownie zasadności samej wierzytelności, ponieważ została ona już stwierdzona tytułem egzekucyjnym. Przedmiotem oceny jest wyłącznie spełnienie przesłanek pozwalających na rozszerzenie odpowiedzialności na majątek wspólny. 

Po wydaniu postanowienia i nadaniu klauzuli wykonalności, wierzyciel uzyskuje możliwość prowadzenia egzekucji także z majątku wspólnego małżonków. 

Zakres egzekucji po nadaniu klauzuli 

Po uzyskaniu klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi, komornik może skierować egzekucję do składników majątku objętych wspólnością majątkową. 

Może to obejmować między innymi: 

• wspólne rachunki bankowe; 
• nieruchomości należące do majątku wspólnego;
• ruchomości nabyte w czasie trwania małżeństwa; 
• wierzytelności wchodzące do majątku wspólnego;
• inne składniki majątkowe objęte wspólnością ustawową. 

Nie oznacza to jednak, że małżonek przedsiębiorcy staje się osobistym dłużnikiem odpowiadającym całym swoim majątkiem. Egzekucja jest prowadzona z majątku wspólnego, a nie z majątku osobistego małżonka. 

Środki obrony małżonka 

Małżonek, przeciwko któremu nadano klauzulę wykonalności, nie jest pozbawiony ochrony prawnej. Może kwestionować istnienie przesłanek odpowiedzialności oraz wykazywać, że zgoda na dokonanie czynności prawnej nie została udzielona, albo że przedstawione przez wierzyciela dokumenty nie potwierdzają jej w sposób wymagany przez przepisy. 

Może również korzystać z przewidzianych w Kodeksie postępowania cywilnego środków zaskarżenia oraz środków obrony przysługujących osobom, których prawa zostały naruszone przez czynności egzekucyjne np. powództwo przeciwegzekucyjne (art. 840 § 1 pkt 3 Kodeksu postępowania cywilnego). 

Znaczenie praktyczne dla wierzycieli i przedsiębiorców 

Dla wierzyciela uzyskanie klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi przedsiębiorcy często decyduje o skuteczności całej egzekucji. W wielu przypadkach najcenniejsze składniki majątku przedsiębiorcy znajdują się bowiem właśnie w majątku wspólnym małżonków. 

Z kolei dla przedsiębiorców oraz ich współmałżonków zagadnienie to ma istotne znaczenie przy podejmowaniu decyzji gospodarczych. Zaciąganie znaczących zobowiązań bez analizy skutków dla majątku wspólnego może prowadzić do objęcia egzekucją nieruchomości rodzinnych, oszczędności czy innych wartościowych składników majątku.