Powództwo o zwolnienie spod egzekucji. Jak przedsiębiorca może odzyskać niesłusznie zajęty majątek?

W takich sytuacjach właściciel zajętego mienia nie pozostaje bez ochrony prawnej. Podstawowym środkiem służącym ochronie jego praw jest powództwo o zwolnienie spod egzekucji, uregulowane w art. 841 Kodeksu postępowania cywilnego (powództwo ekscydencyjne). Instytucja ta pozwala osobie trzeciej żądać wyłączenia określonego składnika majątku spod prowadzonej egzekucji.

Na czym polega powództwo ekscydencyjne?

Powództwo przewidziane w art. 841 k.p.c., określane w praktyce jako powództwo ekscydencyjne, służy ochronie osoby trzeciej, której prawa zostały naruszone przez skierowanie egzekucji do określonego przedmiotu.

Istotą tego powództwa nie jest kwestionowanie samego długu ani zasadności egzekucji wobec przedsiębiorcy. Celem postępowania jest wykazanie, że konkretny składnik majątku objęty egzekucją nie należy do dłużnika, albo że osobie trzeciej przysługuje takie prawo do zajętego przedmiotu, które wyłącza możliwość prowadzenia z niego egzekucji. W przypadku uwzględnienia powództwa sąd nakazuje zwolnienie określonego składnika majątkowego spod egzekucji.

Kto może wnieść powództwo?

Powództwo może wytoczyć osoba trzecia, czyli podmiot niebędący dłużnikiem ani wierzycielem w prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym.

W realiach gospodarczych będą to najczęściej:

• leasingodawcy maszyn i pojazdów;
• właściciele wynajmowanych urządzeń;
• kontrahenci przechowujący towary w magazynie dłużnika;
• spółki powiązane kapitałowo z przedsiębiorcą;
• wspólnicy będący właścicielami określonych składników majątku;
• banki lub instytucje finansowe posiadające określone prawa rzeczowe;
• przedsiębiorcy korzystający ze wspólnej infrastruktury magazynowej lub produkcyjnej.

Podstawowym warunkiem jest wykazanie, że skierowanie egzekucji narusza prawo osoby trzeciej.

Jakie prawa mogą uzasadniać wniesienie powództwa?

Najczęściej podstawą powództwa jest prawo własności zajętego składnika majątkowego.

W praktyce przedsiębiorca występujący z powództwem najczęściej wykazuje, że jest właścicielem maszyny, pojazdu, urządzenia produkcyjnego, towaru handlowego albo innego składnika majątkowego zajętego przez komornika w firmie dłużnika.

Nie jest to jednak jedyna możliwa podstawa ochrony.

Powództwo może być oparte również na innych prawach, takich jak:

• użytkowanie;
• zastaw;
• przewłaszczenie na zabezpieczenie;
• współwłasność;
• prawo najmu lub dzierżawy w określonych sytuacjach;
• prawa wynikające z umowy leasingu.

Kluczowe jest wykazanie, że egzekucja narusza prawo przysługujące osobie trzeciej.

Przeciwko komu wnosi się pozew?

Zgodnie z art. 841 k.p.c. powództwo wnosi się przeciwko wierzycielowi. Jeżeli dłużnik kwestionuje prawa osoby trzeciej, powinien zostać pozwany obok wierzyciela. W praktyce oznacza to, że sąd bada relację pomiędzy właścicielem zajętej rzeczy, wierzycielem prowadzącym egzekucję oraz dłużnikiem, przeciwko któremu egzekucja jest prowadzona.

Termin do wniesienia powództwa

Powództwo o zwolnienie spod egzekucji jest ograniczone terminem. Art. 841 § 3 k.p.c. przewiduje, że pozew należy wnieść w terminie miesiąca od dnia dowiedzenia się o naruszeniu prawa. Termin ten ma charakter materialnoprawny, co oznacza, że jego przekroczenie prowadzi do utraty możliwości skutecznego dochodzenia zwolnienia zajętego składnika majątkowego w tym trybie.

Jakie dowody mają znaczenie?

W sprawach gospodarczych kluczową rolę odgrywa dokumentacja.

Najczęściej wykorzystywane są:

• faktury zakupu;
• umowy leasingu;
• umowy najmu lub dzierżawy;
• umowy użyczenia;
• dokumenty magazynowe;
• dokumenty przewozowe;
• ewidencje środków trwałych;
• dowody zapłaty;
• protokoły przekazania rzeczy.

Samo twierdzenie, że rzecz należy do osoby trzeciej, zwykle nie wystarcza. Konieczne jest przedstawienie dowodów potwierdzających przysługujące prawo.

Powództwo a czynności komornika

W praktyce warto pamiętać, że powództwo z art. 841 k.p.c. nie jest skargą na czynności komornika. Komornik nie rozstrzyga sporów dotyczących własności rzeczy. Jeżeli przedmiot znajduje się we władaniu dłużnika, komornik może dokonać jego zajęcia nawet wtedy, gdy osoba trzecia twierdzi, że jest właścicielem (art. 845 § 2 k.p.c.).

Rozstrzygnięcie takiego sporu należy do sądu rozpoznającego powództwo ekscydencyjne. Z tego względu samo zgłoszenie komornikowi zastrzeżeń co do własności rzeczy zwykle nie prowadzi do automatycznego uchylenia zajęcia.

Skutki uwzględnienia powództwa

Jeżeli sąd uzna, że prawa osoby trzeciej zostały naruszone, wyda orzeczenie nakazujące zwolnienie określonego składnika majątkowego spod egzekucji. Po uprawomocnieniu się orzeczenia komornik jest zobowiązany wyłączyć dany przedmiot z postępowania egzekucyjnego. W konsekwencji wierzyciel traci możliwość zaspokojenia swojej wierzytelności z tego składnika majątku.

Znaczenie dla przedsiębiorców

Powództwo o zwolnienie spod egzekucji ma ogromne znaczenie w obrocie gospodarczym. Współczesne przedsiębiorstwa bardzo często korzystają z majątku, który nie stanowi ich własności. Dotyczy to przede wszystkim leasingowanych pojazdów, wynajmowanych maszyn, towarów powierzonych przez kontrahentów czy urządzeń należących do innych podmiotów z grupy kapitałowej.

Brak szybkiej reakcji właściciela zajętego mienia może doprowadzić do sprzedaży przedmiotu w toku egzekucji i powstania poważnych problemów gospodarczych.