Odpowiedzialność przedsiębiorcy za szkody wyrządzone przy wykonywaniu działalności

W praktyce każdy przedsiębiorca, niezależnie od wielkości firmy, może wyrządzić szkodę poprzez swoje działania lub zaniechania: błędnie wykonaną usługę, wadliwy produkt, zaniedbanie organizacyjne, niewłaściwy nadzór nad pracownikami czy sprzętem. Poniżej przedstawiono najważniejsze zasady, podstawy odpowiedzialności oraz sposoby jej ograniczania. 

Odpowiedzialność cywilnoprawna deliktowa (za czyn niedozwolony) przedsiębiorcy

Podstawą odpowiedzialności za szkody wyrządzone czynem niedozwolonym są przepisy art. 415-449 Kodeksu cywilnego (kc). Przedsiębiorca odpowiada za szkodę, jeżeli spełnione są trzy przesłanki: 

1. powstanie szkody, 
2. związek przyczynowy między działaniem lub zaniechaniem a szkodą, 
3. zawinione działanie (choć w niektórych przypadkach odpowiedzialność jest niezależna od winy). 

Przykłady szkód deliktowych w działalności: 

• uszkodzenie rzeczy klienta podczas wykonywania usługi, 

• szkoda wyrządzona osobie trzeciej przez pracownika, 

• zalanie lokalu sąsiadów podczas remontu, 

• szkody komunikacyjne w związku z prowadzeniem działalności. 

Odpowiedzialność pracodawcy za podwładnych – art. 429 i 430 kc 

Przedsiębiorca ponosi odpowiedzialność także za: 

• osoby, którym powierza wykonanie czynności (podwykonawcę), 
• pracowników, którzy działają w ramach stosunku pracy lub zlecenia. 

Za szkody wyrządzone przez pracownika, zgodnie z art. 430 kc, odpowiada zawsze przedsiębiorca, jeżeli szkoda powstała przy wykonywaniu obowiązków przez pracownika. 

Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka – gdy nie trzeba udowadniać winy 

W pewnych branżach przedsiębiorca odpowiada niezależnie od winy, np.: 

• prowadzący zakłady wprawiane w ruch siłami przyrody (art. 435 kc), 

• prowadzący przedsiębiorstwo komunikacyjne, transportowe, 

• producent wyrobów niebezpiecznych. 

Jest to odpowiedzialność surowsza, wynikająca z większego ryzyka działalności. 

Odpowiedzialność kontraktowa przedsiębiorcy 

Jeżeli szkoda powstaje w związku z niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem umowy, stosuje się art. 471 kc, zgodnie z którym: 
"Dłużnik (w tym przedsiębiorca) jest zobowiązany do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że wykaże, iż nastąpiło to wskutek okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności". 

Przykłady: 

• wykonanie wadliwego dzieła (np. remontu), 

• nieterminowe wykonanie usługi, 

• dostarczenie towaru niezgodnego z umową, 

• niewłaściwa dokumentacja wykonanych prac, 

• szkoda powstała w wyniku błędów wykonawczych. 

Rozszerzenie odpowiedzialności przez postanowienia umowne 

Strony mogą w umowie: 

• rozszerzyć odpowiedzialność (np. o szkody pośrednie), 

• zawęzić odpowiedzialność (np. wyłączając odpowiedzialność za utracone korzyści), 

• przewidzieć kary umowne, ułatwiające dochodzenie roszczeń. 

Wyłączenie odpowiedzialności nie może jednak dotyczyć szkód wyrządzonych umyślnie (art. 473 § 2 kc). 

Odpowiedzialność przedsiębiorcy wynikająca z przepisów szczególnych 

Odpowiedzialność za szkody może wynikać również z: 

• ustawy Prawo budowlane (szkody przy robotach budowlanych), 
• ustawy o usługach turystycznych, 
• ustawy o transporcie drogowym, 
• ustawy prawo przewozowe, 
• przepisów dotyczących ochrony środowiska, 
• ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. 

W wielu z tych przypadków obowiązuje zasada winy domniemanej lub odpowiedzialności na zasadzie ryzyka. 

Ograniczanie ryzyka odpowiedzialności – praktyczne zabezpieczenia 

Aby zminimalizować ryzyko odpowiedzialności, przedsiębiorca może podjąć kilka działań. 

a) Starannie przygotowane umowy 

Umowy powinny przewidywać: 

• zakres odpowiedzialności, 

• procedury odbioru, 

• kary umowne, 

• klauzule ograniczające odpowiedzialność, 

• obowiązki informacyjne kontrahentów. 

Dobrze sformułowana umowa ogranicza pole sporów i pozwala uniknąć nieuzasadnionych roszczeń. 

b) Ubezpieczenie OC przedsiębiorcy 

Polisa OC może obejmować: 

• szkody w mieniu i zdrowiu osób trzecich, 

• szkody wyrządzone przez pracowników, 

• szkody wynikłe z wadliwego produktu, 

• OC działalności budowlanej, transportowej czy medycznej. 

Dla niektórych zawodów (np. księgowych, prawników, lekarzy) jest obowiązkowa. 

c) Należyta organizacja pracy 

Przedsiębiorca powinien dbać o: 

• szkolenia pracowników, 

• odpowiednią technologię, 

• sprzęt zgodny z normami, 

• dokumentowanie prac. 

d) Zabezpieczenia kontraktowe wobec podwykonawców 

W relacjach B2B warto stosować: 

• klauzule regresowe, 

• obowiązki ubezpieczenia podwykonawcy, 

• protokoły odbioru, 

• klauzule poufności.