Zajęcie maszyn, urządzeń i linii produkcyjnych w przedsiębiorstwie - co wolno komornikowi?

Charakter prawny maszyn i urządzeń w egzekucji komorniczej 

Maszyny, urządzenia oraz linie produkcyjne są co do zasady traktowane jako ruchomości, a więc mogą być przedmiotem egzekucji prowadzonej na podstawie przepisów o egzekucji z ruchomości. Nie ma przy tym znaczenia, czy są one własnością przedsiębiorcy jako osoby fizycznej, czy stanowią składnik majątku spółki – decydujące jest przysługiwanie prawa własności dłużnikowi. W praktyce szczególne trudności pojawiają się wtedy, gdy maszyny są trwale związane z innymi elementami infrastruktury zakładu lub gdy linia produkcyjna składa się z wielu współpracujących ze sobą urządzeń, których rozdzielenie jest technicznie skomplikowane. 

Granice zajęcia maszyn i urządzeń w przedsiębiorstwie w ramach egzekucji 

Choć maszyny produkcyjne co do zasady podlegają egzekucji, nie oznacza to pełnej dowolności po stronie komornika. Granice zajęcia wyznaczają przede wszystkim przepisy o wyłączeniach spod egzekucji. Istotne znaczenie ma regulacja, zgodnie z którą spod egzekucji wyłączone są narzędzia i inne przedmioty niezbędne do osobistej pracy zarobkowej dłużnika, przy czym wyłączenie to nie obejmuje pojazdów mechanicznych. W odniesieniu do przedsiębiorców prowadzących działalność produkcyjną pojawia się jednak pytanie, czy maszyny stanowią "narzędzia osobistej pracy", czy raczej środki produkcji o charakterze masowym. W praktyce sądy i komornicy przyjmują, że w przypadku działalności o większej skali maszyny produkcyjne co do zasady nie korzystają z ochrony, zwłaszcza gdy przedsiębiorca zatrudnia pracowników, a produkcja ma charakter zorganizowany. 

Jednocześnie zajęcie nie powinno obejmować składników, których wartość rażąco przewyższa wysokość dochodzonego roszczenia, jeżeli egzekucja z jednego elementu majątku oczywiście wystarcza na zaspokojenie wierzyciela. W takich sytuacjach dłużnik może domagać się ograniczenia egzekucji, wskazując, że zajęcie całej linii produkcyjnej jest nadmierne i nieproporcjonalne. 

Sposób zajęcia i opis ruchomości – na przykładzie maszyn i urządzeń 

Zajęcie maszyn i urządzeń następuje przez dokonanie czynności zajęcia w miejscu, w którym się znajdują, połączonej z ich dokładnym opisem w protokole. Komornik powinien precyzyjnie oznaczyć zajęte przedmioty, wskazując ich rodzaj, numer seryjny, stan techniczny oraz ewentualne cechy indywidualizujące. Ma to szczególne znaczenie w przypadku linii produkcyjnych, gdzie brak precyzji może prowadzić do sporów co do zakresu zajęcia lub do naruszenia praw osób trzecich, na przykład leasingodawców albo współwłaścicieli. 

Dozór nad zajętymi przez komornika maszynami i urządzeniami 

Po zajęciu ruchomości komornik musi rozstrzygnąć kwestię dozoru. W praktyce najczęściej pozostawia maszyny pod dozorem dłużnika, uznając, że to on jest w stanie zapewnić im właściwe użytkowanie i zabezpieczenie. Takie rozwiązanie bywa korzystne także dla wierzyciela, ponieważ umożliwia dalsze funkcjonowanie przedsiębiorstwa i zapobiega spadkowi wartości maszyn wskutek przestoju lub niewłaściwego składowania. 

W niektórych sytuacjach, zwłaszcza gdy istnieje ryzyko uszkodzenia, zniszczenia lub ukrycia zajętych urządzeń, komornik może ustanowić innego dozorcę albo zdecydować o fizycznym odebraniu maszyn. W przypadku dużych urządzeń produkcyjnych takie rozwiązanie jest jednak rzadkie ze względu na wysokie koszty i trudności logistyczne. 

Zajęcie i licytacja maszyn i urządzeń: ryzyka dla wierzyciela 

Zajęcie maszyn i urządzeń, mimo pozornej atrakcyjności, niesie dla wierzyciela szereg ryzyk. Przede wszystkim istnieje ryzyko, że wartość rynkowa maszyn okaże się znacznie niższa od ich wartości księgowej lub od oczekiwań wierzyciela, zwłaszcza gdy są to urządzenia wyspecjalizowane, trudne do sprzedaży lub przystosowane do konkretnego procesu technologicznego.  

Istotnym ryzykiem jest również to, że zajęcie kluczowych maszyn może doprowadzić do wstrzymania produkcji i pogorszenia sytuacji finansowej dłużnika, co w dłuższej perspektywie zmniejsza szanse na pełne zaspokojenie wierzyciela. Z tego względu w praktyce egzekucja z maszyn bywa traktowana jako środek ostateczny, stosowany wtedy, gdy inne sposoby egzekucji okazały się nieskuteczne. 

Zajęcie maszyn, urządzeń i linii produkcyjnych w przedsiębiorstwie jest dopuszczalnym, lecz wysoce ingerującym sposobem egzekucji. Granice zajęcia wyznaczają przepisy o wyłączeniach spod egzekucji, a kluczowe znaczenie mają kwestie dozoru i kosztów. Dla wierzyciela jest to forma egzekucji obarczona istotnym ryzykiem ekonomicznym, natomiast dla przedsiębiorcy może oznaczać zagrożenie dalszego funkcjonowania firmy. W praktyce skuteczność tego sposobu egzekucji zależy od rozsądnej oceny wartości maszyn, realiów rynkowych oraz konsekwencji gospodarczych zajęcia.