Gmina Grodzisk Mazowiecki wybuduje zbiornik retencyjny

Gmina Grodzisk Mazowiecki wybuduje zbiornik retencyjny

Grodziski zbiornik w Chlebni – ewolucyjne myślenie o retencji

Retencja wody w warunkach nasilających się susz jest koniecznością, ale nie powinna opierać się wyłącznie na rozwiązaniach technicznych. Największą skuteczność daje połączenie infrastruktury hydrotechnicznej z odtwarzaniem naturalnych procesów krajobrazowych. Zbiornik w Chlebni ma dużą szansę stać się przykładem takiego kompromisu i wzorcem dla wielu podobnych obiektów w regionie.

Gmina Grodzisk Mazowiecki otrzymała zielone światło na budowę zbiornika retencyjnego w miejscowości Chlebnia. Prace nad tą inwestycją rozpoczęły się w 2021 r., gdy Gmina zleciła kompleksowe opracowanie dokumentacji projektowej. Następnie uzyskała wszelkie wymagane decyzje i pozwolenia (m.in. decyzję środowiskową podpartą pełną wielomiesięczną inwentaryzacją przyrodniczą, decyzję wodnoprawną).

Potrzebujemy zmian w gospodarowaniu wodą w krajobrazie

Susze w rejonie Grodziska Mazowieckiego obserwuje się w ostatnich latach niemal każdego roku. Mazowsze należy bowiem do regionów najbardziej narażonych na deficyt wody w kraju. Notuje się tu jedne z największych liczb dni bez opadów, znaczne deficyty wilgoci w glebie, niskie stany wód w rzekach – m.in. Wisły na odcinku środkowym – oraz wyraźne spadki poziomu wód gruntowych. Prognozy klimatologów i hydrologów wskazują, że niekorzystne tendencje będą się nasilać.

Przyczyną suszy są nie tylko zmiany klimatu, lecz także w wieloletnie, niewłaściwe gospodarowanie wodą w krajobrazie. Na Mazowszu, które nie posiada dużych zasobów naturalnej retencji, powstały tysiące kilometrów rowów odwadniających, kanałów i uregulowanych rzek. Przyspieszyły one odpływ wody z obszarów najskuteczniej ją magazynujących – lasów i mokradeł. Stopniowe „stepowienie” regionu postępowało wraz z zanikiem naturalnych fragmentów dolin rzecznych, bagien, śródpolnych oczek wodnych i wysp leśnych. Równolegle rozrastały się obszary zurbanizowane i tereny produkcyjne, które szybko odprowadzają wody opadowe. Najbardziej uniwersalnym rozwiązaniem wydawała się budowa zbiorników retencyjnych. Pozwalały one na stosunkowo niewielkim obszarze zgromadzić znaczną ilość wody.

Szacunkowo 1 ha zbiornika retencyjnego może odpowiadać pod względem objętości wody nawet kilkunastu hektarom retencji krajobrazowej (np. w postaci lasów).

Ułatwiały także dostęp do wody w czasie niedoborów i awarii infrastruktury wodnej. W XX w. budowa takich obiektów wiązała się jednak z dużą ingerencją w środowisko i często sprowadzała się do tworzenia „betonowej misy z wodą”. Obecnie podejście do zbiorników retencyjnych wyraźnie się zmieniło. Przestano postrzegać je wyłącznie jako obiekty inżynierskie, a większą wagę zaczęto przykładać do aspektów przyrodniczych. Za najbardziej racjonalne rozwiązanie uznaje się zatem odtwarzanie naturalnej retencji, uzupełnianej tam, gdzie to konieczne, obiektami hydrotechnicznymi. Minimalizuje się negatywne skutki budowy zbiorników poprzez szczegółowe rozpoznanie bioróżnorodności, analizę korytarzy migracyjnych i jakości wody. Uwzględnia się potrzeby społeczne oraz wartość usług ekosystemowych. Zbiornik przestaje być wyłącznie konstrukcją techniczną, a staje się elementem krajobrazu pełniącym wiele funkcji.

Wizualizacja Zbiornika retencyjnego w Chlebni

Cztery kluczowe funkcje Zbiornika w Chlebni

Zbiornik retencyjny w Chlebni ma szansę wpisać się w tę wielofunkcyjną koncepcję. Warto analizować jego projekt właśnie w tym kontekście.

• Bezpieczeństwo hydrologiczne

Zbiornik ma stanowić rezerwuar wody dla Grodziska Mazowieckiego w okresach suszy. W warunkach pogłębiających się deficytów wodnych oraz ograniczonej naturalnej retencji rozwiązania inżynieryjne są potrzebne. Obiekt może również ograniczać ryzyko podtopień, retencja powierzchniowa pozwoli przejąć nadmiar wody w czasie intensywnych opadów.

• Funkcja przyrodnicza

Istotne jest, że inwestycja powstaje w miejscu dawnych stawów, a rzeka w tym rejonie jest już uregulowana, co ogranicza skalę ingerencji nowej inwestycji. Planowana jest przy okazji częściowa renaturyzacja koryta. Wykonano ocenę oddziaływania na środowisko i zakłada się poprawę stanu niektórych populacji roślin i zwierząt. Około ¼ powierzchni zbiornika ma pozostać w stanie naturalnym.

• Funkcja krajobrazowa

Zbiornik wpisuje się w nieckę dawnych stawów i nie będzie całkowicie obcą strukturą. Ostateczny efekt w dużym stopniu będzie zależeć od sposobu ukształtowania roślinności nad rzeką Mrowną i wokół brzegów akwenu.

• Funkcja edukacyjno-rekreacyjna

Współczesne trendy wskazują na rosnące zainteresowanie rekreacją w otoczeniu dzikiej zieleni i wody. Istotne będzie także zachowanie równowagi między dostępnością a ochroną walorów naturalnych w strefie przyrody. Planowane są ścieżki przyrodnicze i punkty obserwacyjne. W pobliżu znajduje się grodzisko – historycznie takie osady lokowano w sąsiedztwie mokradeł, co podkreśla znaczenie wody w krajobrazie kulturowym regionu.

Zbiornik wodny a zachowanie równowagi przyrodniczej

Rozległy obszar objęty zagospodarowaniem terenu został precyzyjnie zaprojektowany. W tym celu przed rozpoczęciem opracowania dokumentacji prowadzone były niemal roczne obserwacje środowiskowe terenu inwestycji. Po analizie raportów przyrodniczych podjęto decyzję o budowie zbiornika wodnego, a dla zachowania równowagi przyrodniczej obiekt składa się z trzech części:

• części osadowej – część południowa służąca wstępnemu podczyszczaniu wód rzeki Mrownej (sedymentacja osadów z uwagi na planowane nasadzenia roślinności wodnej w tym miejscu oraz montaż systemu do napowietrzania wody) o łącznej powierzchni ok. 1,5 ha,
• części środowiskowej – część środkowa służąca bytowaniu organizmom żywym (część pozbawiona dostępu do elementów rekreacyjnych) o łącznej powierzchni ok. 10,5 ha,
• części zasadniczej - o łącznej powierzchni ok. 23,5 ha tafli wody, w której to strefie zlokalizowane będą elementy dodatkowe zbiornika tj. pomost, plaża, strefa kąpieliskowa, przystań, ale też w bezpiecznej odległości wyspa jako siedlisko nowych gatunków, zaplanowano również obniżenie dna zbiornika dla bytowania ryb.

Powierzchnia całkowita w granicach zielono-niebieskiej inwestycji wynosi łącznie: ok. 48 ha. Przyległy zbiornikowi teren posłuży również do prowadzenia nasadzeń kompensacyjnych.
W ramach projektu wybudowana zostanie droga technologiczna oraz ciąg dla pieszych i rowerzystów okalające zbiornik.

Przykłady zagraniczne i krajowe pokazują, że zbiorniki retencyjne mogą z czasem stać się cennymi ostojami przyrody, jeśli pozostawi się część ich powierzchni naturze i ograniczy presję człowieka. Warunkiem sukcesu jest wyznaczenie stref przyrodniczych, w których rozwój ekosystemów przebiega w sposób możliwie nieskrępowany. Założenia Zbiornika w Chlebni zakładają wspomniane funkcje, można więc uznać, że jest to kluczowa prośrodowiskowa inwestycja dla Mazowsza.

Autor

dr hab. Piotr Sikorski